Na czym polega zabezpieczenie roszczenia i kiedy warto o nie wystąpić?

Zabezpieczenie roszczenia ma sens wtedy, gdy samo wygranie procesu może nie wystarczyć. Jeżeli dłużnik w czasie sprawy sprzeda nieruchomość, opróżni rachunki albo wyprowadzi majątek do innych podmiotów, korzystny wyrok może przyjść za późno. Podobny problem występuje przy roszczeniach niepieniężnych: publikacja może naruszać dobra osobiste jeszcze przed zakończeniem procesu, wspólnik może podejmować działania trudne do odwrócenia, a sytuacja rodzinna wymagać uregulowania na czas trwania sprawy.

Właśnie temu służy postępowanie zabezpieczające. Nie rozstrzyga ono ostatecznie, kto ma rację. Daje natomiast tymczasową ochronę do czasu zakończenia postępowania głównego. W praktyce najważniejsze są trzy rzeczy: właściwe wykazanie potrzeby zabezpieczenia, dobranie odpowiedniego sposobu ochrony oraz złożenie wniosku w chwili, gdy ryzyko można jeszcze realnie ograniczyć.

Co trzeba wykazać, żeby sąd udzielił zabezpieczenia?

Podstawowa zasada wynika z art. 730¹ Kodeksu postępowania cywilnego. Osoba żądająca zabezpieczenia powinna co do zasady uprawdopodobnić roszczenie oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia.

To mniej niż pełne udowodnienie sprawy wymagane do uzyskania wyroku. Uprawdopodobnienie nie oznacza jednak, że wystarczy napisać: „obawiam się, że pozwany nie zapłaci”. Wniosek powinien opierać się na konkretnych faktach i dokumentach.

Przy roszczeniu o zapłatę przydatne mogą być m.in.:

• umowa, zamówienie albo potwierdzenie wykonania usługi,

• faktury i potwierdzenia ich doręczenia,

• korespondencja, w której druga strona przyznaje istnienie długu,

• wezwania do zapłaty,

• informacje wskazujące na sprzedaż składników majątku,

• dane o prowadzonych już egzekucjach,

• odpisy z ksiąg wieczystych, KRS lub innych rejestrów pokazujące zmiany majątkowe.

Pierwszym elementem jest zatem wiarygodność samego roszczenia. Jeżeli przedsiębiorca żąda 180 tys. zł za wykonane roboty, ale nie przedstawia umowy, protokołów odbioru, faktur ani korespondencji z kontrahentem, sam opis konfliktu może okazać się zbyt słaby.

Drugim elementem jest interes prawny. W typowej sprawie istnieje wtedy, gdy brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie przyszłego orzeczenia albo osiągnięcie celu postępowania. Tu pojawia się najczęstszy błąd: wierzyciel szczegółowo opisuje, dlaczego pieniądze mu się należą, ale prawie nic nie pisze o tym, dlaczego trzeba zabezpieczyć je już teraz.

Znacznie mocniejsze jest wskazanie konkretnych okoliczności. Przykład: dłużnik przestał regulować kilka wymagalnych zobowiązań, wystawił na sprzedaż podstawową nieruchomość, zamknął część działalności i ignoruje wezwania do zapłaty. Każda z tych informacji powinna zostać, o ile to możliwe, poparta dokumentem.

Nie oznacza to, że samo pogorszenie sytuacji finansowej automatycznie prowadzi do zabezpieczenia. Sąd ocenia ryzyko w konkretnej sprawie. Zwykłe twierdzenie, że każdy dłużnik może kiedyś wyzbyć się majątku, jest za słabe.

Liczy się także proporcja. Zgodnie z KPC sąd powinien wybrać taki sposób zabezpieczenia, aby zapewnić ochronę uprawnionemu, ale jednocześnie nie obciążyć obowiązanego ponad potrzebę. Żądanie blokady majątku wartego kilka milionów złotych dla stosunkowo niewielkiej wierzytelności może być trudne do obrony, jeżeli wystarczy znacznie węższe zabezpieczenie.

Zabezpieczenie nie jest też standardowo wcześniejszą egzekucją wyroku. Zasadą jest, że nie powinno zmierzać do zaspokojenia roszczenia, chyba że przepis szczególny dopuszcza wyjątek. Pieniądze zajęte na rachunku nie stają się więc automatycznie pieniędzmi wierzyciela.

Jak wygląda zabezpieczenie roszczenia i ile kosztuje?

Sposób zabezpieczenia zależy przede wszystkim od tego, czy chodzi o roszczenie pieniężne, czy niepieniężne.

Przy roszczeniach pieniężnych art. 747 KPC przewiduje między innymi:

• zajęcie środków na rachunku bankowym,

• zajęcie wynagrodzenia za pracę,

• zajęcie ruchomości,

• zajęcie innej wierzytelności lub prawa majątkowego,

• ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości,

• zakaz zbywania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu,

• w określonych przypadkach ustanowienie zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym.

Nie zawsze najlepszym rozwiązaniem jest zajęcie konta. Jeżeli pozwany prowadzi przedsiębiorstwo i zablokowanie rachunku może praktycznie zatrzymać jego działalność, sąd powinien brać pod uwagę również interes drugiej strony. Jeżeli dłużnik posiada nieruchomość o stabilnej wartości, hipoteka przymusowa może być rozwiązaniem bardziej proporcjonalnym.

Przy roszczeniach niepieniężnych katalog jest bardziej elastyczny. Sąd może m.in. uregulować prawa i obowiązki stron na czas procesu, ustanowić odpowiedni zakaz albo zastosować inne rozwiązanie dostosowane do przedmiotu sporu. Sposób zabezpieczenia trzeba więc projektować pod konkretny cel, a nie kopiować z przypadkowego wzoru znalezionego w internecie.

Wniosek można złożyć przed wszczęciem sprawy, razem z pozwem albo w toku postępowania.

Złożenie go przed pozwem bywa potrzebne wtedy, gdy zagrożenie jest pilne. Ma jednak istotną konsekwencję. Jeżeli sąd udzieli zabezpieczenia przed rozpoczęciem postępowania głównego, wyznaczy termin na wniesienie pisma wszczynającego sprawę. Co do zasady termin ten nie może przekraczać dwóch tygodni. Niedochowanie go powoduje upadek zabezpieczenia.

To termin, którego nie można traktować orientacyjnie. Uzyskanie korzystnego postanowienia i późniejsze spóźnienie się z pozwem potrafi zmarnować całą wcześniejszą pracę.

Sam wniosek powinien precyzyjnie wskazywać:

1. roszczenie, które ma zostać zabezpieczone,

2. żądany sposób zabezpieczenia,

3. fakty uprawdopodabniające roszczenie,

4. okoliczności uzasadniające interes prawny,

5. przy roszczeniu pieniężnym – również zakres zabezpieczenia, uwzględniający należność i odpowiednie należności uboczne.

W praktyce sformułowanie sposobu zabezpieczenia jest jednym z najbardziej niedocenianych elementów pisma. Wniosek typu „proszę zabezpieczyć majątek pozwanego” nie daje sądowi odpowiednio precyzyjnego żądania. Inaczej wygląda wniosek o zajęcie rachunków bankowych do określonej kwoty, inaczej o ustanowienie hipoteki przymusowej na konkretnej nieruchomości wskazanej numerem księgi wieczystej.

Istotne są również koszty. Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przewiduje opłatę stałą 100 zł od wskazanych wniosków dotyczących zabezpieczenia. Przy wniosku o zabezpieczenie roszczenia pieniężnego złożonym jeszcze przed pismem wszczynającym sprawę działa jednak przepis szczególny: pobierana jest jedna czwarta opłaty należnej od pozwu o dane roszczenie. Uiszczona kwota może następnie zostać zaliczona na poczet opłaty od pisma wszczynającego postępowanie po spełnieniu ustawowych warunków.

Przykład pokazuje różnicę. Przy typowym roszczeniu pieniężnym o 100 000 zł opłata od pozwu ustalana według zasad ogólnych wynosi 5% wartości przedmiotu sporu, czyli 5000 zł. Jedna czwarta tej kwoty to 1250 zł. Nie należy więc automatycznie zakładać, że każdy samodzielny wniosek o zabezpieczenie będzie kosztował 100 zł.

Do tego mogą dojść koszty wykonania zabezpieczenia. Jeżeli postanowienie wymaga czynności komornika, pojawia się odrębny etap i związane z nim opłaty oraz wydatki. Samo uzyskanie postanowienia sądu nie zawsze kończy więc procedurę.

KPC przewiduje, że wniosek o zabezpieczenie powinien zostać rozpoznany bezzwłocznie, zasadniczo nie później niż w ciągu tygodnia od wpływu do sądu. Jeżeli przepisy wymagają rozprawy, powinna ona zostać wyznaczona tak, aby mogła odbyć się w terminie miesięcznym. Nie należy jednak traktować ustawowego terminu jak gwarantowanej daty otrzymania postanowienia. Organizacja konkretnego sądu, braki formalne pisma oraz charakter sprawy mogą mieć praktyczne znaczenie dla czasu procedowania.

Kiedy zabezpieczenie naprawdę ma sens, a kiedy może wyrządzić więcej szkody niż pożytku?

Najlepszy moment na analizę zabezpieczenia pojawia się przed eskalacją problemu majątkowego, a nie dopiero wtedy, gdy dłużnik formalnie stał się niewypłacalny.

Szczególnie poważnie trzeba rozważyć wniosek, gdy pojawia się kilka sygnałów jednocześnie: dłużnik przestaje odpowiadać, zalega także wobec innych podmiotów, sprzedaje istotne aktywa, przenosi działalność, zamyka oddziały, dokonuje nagłych zmian właścicielskich albo obciąża nieruchomości. Sam fakt opóźnienia jednej faktury zwykle nie jest równie przekonujący jak cały ciąg takich zdarzeń.

Trzeba też działać we właściwej kolejności. Jeżeli istnieje nieruchomość, która ma posłużyć do zabezpieczenia, jednym z pierwszych kroków powinno być sprawdzenie jej księgi wieczystej. Hipoteki ustanowione wcześniej mogą mocno zmienić ekonomiczny sens zabezpieczenia. Nieruchomość warta 800 tys. zł nie daje wierzycielowi komfortu, jeżeli obciążają ją już hipoteki o wartości zbliżonej do ceny nieruchomości.

Podobnie przy spółce warto zweryfikować aktualny KRS oraz informacje o restrukturyzacji lub upadłości. Nie chodzi o zebranie przypadkowego stosu wydruków. Materiał powinien odpowiadać na proste pytanie: co konkretnie stanie się z możliwością wykonania przyszłego wyroku, jeżeli sąd dziś nie udzieli zabezpieczenia?

Zabezpieczenia nie należy jednak składać „na wszelki wypadek”. Wykonanie postanowienia może mocno ingerować w działalność pozwanego. Co więcej, przepisy przewidują odpowiedzialność uprawnionego za szkodę wyrządzoną wykonaniem zabezpieczenia w określonych sytuacjach, m.in. gdy następnie powództwo zostanie oddalone, pozew zostanie cofnięty albo postępowanie zakończy się w inny sposób wskazany przez KPC.

To realne ryzyko. Jeżeli zajęcie rachunków sparaliżuje przedsiębiorcy płatności, a roszczenie ostatecznie okaże się bezzasadne, zabezpieczenie nie jest neutralnym ruchem procesowym. Dlatego im bardziej dotkliwy środek ma zostać zastosowany, tym dokładniej trzeba ocenić zarówno podstawę roszczenia, jak i proporcjonalność żądania.

Sąd może ponadto uzależnić wykonanie zabezpieczenia od złożenia przez uprawnionego kaucji służącej zabezpieczeniu ewentualnych roszczeń osoby dotkniętej wykonaniem zabezpieczenia. To kolejny powód, dla którego nie warto traktować tej procedury jako automatycznego dodatku do każdego pozwu.

Najgorszą praktyką jest kopiowanie gotowego wniosku bez sprawdzenia, jaki składnik majątku rzeczywiście istnieje. Lepsza kolejność wygląda tak:

• najpierw ustalić, co dokładnie ma zostać zabezpieczone;

• następnie zebrać materiał pokazujący ryzyko;

• dopiero później dobrać środek ingerujący w sytuację dłużnika nie bardziej, niż jest to potrzebne;

• na końcu sprawdzić wymogi formalne, właściwy sąd, opłatę oraz – przy wniosku składanym przed procesem – przygotować pozew tak, aby zmieścić się w terminie wyznaczonym przez sąd.

Jeżeli wartość sporu jest wysoka, sytuacja majątkowa przeciwnika skomplikowana albo potrzebny jest nietypowy sposób zabezpieczenia, praktyczna analiza dokumentów przed złożeniem pisma pozwala uniknąć żądania, którego później nie będzie można skutecznie wykonać.

FAQ – zabezpieczenie roszczenia w praktyce

Czy trzeba najpierw złożyć pozew, żeby wystąpić o zabezpieczenie?
Nie. Zabezpieczenia można żądać przed wszczęciem postępowania, razem z pozwem albo już podczas trwania sprawy. Jeśli zabezpieczenie zostanie udzielone przed rozpoczęciem procesu, sąd wyznaczy termin na wniesienie pisma wszczynającego postępowanie. Co do zasady nie może on przekroczyć dwóch tygodni.

Czy samo niepłacenie faktury wystarczy do zajęcia rachunku dłużnika?
Nie automatycznie. Trzeba uprawdopodobnić roszczenie oraz – według zasad właściwych dla danej sprawy – interes prawny w zabezpieczeniu. Znacznie większe znaczenie mają dodatkowe fakty wskazujące, że przyszła egzekucja może zostać uniemożliwiona lub poważnie utrudniona.

Czy po zajęciu pieniędzy na rachunku bankowym wierzyciel od razu je otrzyma?
Co do zasady nie. Zabezpieczenie ma przede wszystkim zachować majątek na potrzeby przyszłego wykonania orzeczenia, a nie zastępować egzekucję przed wygraniem procesu.

Czy można zabezpieczyć roszczenie na nieruchomości?
Tak. Jednym ze sposobów zabezpieczenia roszczenia pieniężnego jest ustanowienie hipoteki przymusowej. Przed złożeniem wniosku trzeba jednak sprawdzić księgę wieczystą, szczególnie dział III i IV, ponieważ wcześniejsze prawa i hipoteki mogą istotnie wpływać na praktyczną wartość takiego zabezpieczenia.

Ile czeka się na rozpoznanie wniosku?
Art. 737 KPC nakazuje rozpoznawać wniosek bezzwłocznie, co do zasady nie później niż w ciągu tygodnia od jego wpływu do sądu. Gdy wymagane jest rozpoznanie na rozprawie, powinna ona zostać wyznaczona tak, aby mogła odbyć się w terminie miesięcznym. Terminy te określają obowiązek sądu, ale nie oznaczają gwarancji, że w każdej sprawie po siedmiu dniach zabezpieczenie będzie już wykonane.

Czy zabezpieczenie może upaść?
Tak. Szczególnie ważny jest przypadek uzyskania zabezpieczenia przed procesem. Jeżeli uprawniony nie wniesie w terminie wyznaczonym przez sąd pisma wszczynającego postępowanie, zabezpieczenie upadnie. Dlatego pozew powinien być przygotowywany równolegle, a nie dopiero po otrzymaniu postanowienia.

Od czego zacząć przed złożeniem wniosku?
Najpierw nie pisz wniosku. Sprawdź, jaki konkretny majątek przeciwnika może rzeczywiście zabezpieczyć roszczenie i jakie dowody pokazują zagrożenie dla przyszłej egzekucji. Przy nieruchomości zacznij od aktualnej księgi wieczystej, przy przedsiębiorcy od KRS i informacji o jego sytuacji prawnej, a przy zaległości pieniężnej uporządkuj umowę, faktury, wezwania oraz korespondencję. Dopiero na tej podstawie wybierz sposób zabezpieczenia. Najczęstszy błąd to odwrotna kolejność: najpierw żądanie zajęcia „całego majątku”, a dopiero potem poszukiwanie argumentów, dlaczego miałoby być potrzebne.

Więcej informacji na: adwokat Tarnowskie Góry